LA FILLE DE NULLE PART, de Jean-Claude Brisseau


Na edición de 2012 do Festival de Locarno, un xurado presidido polo cineasta tailandés Apichatpong Weerasethakul réndese ante La fille de nulle part, peza aparentemente pequena, mesmo de factura amateur, que aos poucos vai despregando as preocupacións esenciais dun cineasta que, unha e outra vez, se interroga pola natureza da existencia humana.

A lene liña argumental da fita preséntanos a Michel, un profesor de matemáticas (interpretado polo propio Jean-Claude Brisseau) viúvo e retirado nun vello apartamento de París onde tenta crear a súa obra definitiva, un texto que, partindo das ensinanzas de Freud e a psicanálise, disecciona aqueles elementos que compoñen para o autor a esencia do ser humano: a ciencia, a fe e o descoñecido. Ao pouco aparece a figura de Dora (encarnada pola axudante de dirección do filme, Virginie Legeay), unha moza á que Michel rescata nas escaleiras do edificio logo de ser agredida por un descoñecido e coa que traba unha fonda complicidade intelectual e espiritual que guiará a súa obra culminante.

La fille de nulle part, ao igual que boa parte da obra de Brisseau, gaña peso na tensión que se establece entre o relato aparentemente naturalista do comezo do filme e a aparición do descoñecido, unha dimensión onírica e fantasmal tan cara ao universo brisseauniano que, máis aló dunha busca transcendental, procura achegarnos aos misterios da mente humana. A pantasma como representación do trauma, o desexo reprimido e o subconsciente. Deste xeito, os sucesos sobrenaturais que fan avanzar o filme procuran non tanto a resolución dun enigma por parte do espectador como un cuestionamento existencial da verosimilitude dun relato realista. “Cando fas un filme con Brisseau, Hitchcock aparece varias veces”, indica Romain Winding, o seu director de fotografía habitual. Pode semellar paradoxal que ao mestre británico lle saíse un discípulo que, no canto do suspense, beba da dimensión onírica e intanxible do universo hitchcockiano, mais a presenza de fitas coma Vertigo (Alfred Hitchcock, 1958), definida no xogo de pantasmas e a encarnación do amor perdido, semella clave na configuración deste e outros filmes do autor.

Luc Moullet sobre ‘La vie comme ça’: “Semella ter dito todo sobre a cuestión 25 anos antes dos acontecementos da banlieu parisina”.

Da banlieu a nulle part

La fille de nulle part devólvenos en moitos aspectos ao primeiro Brisseau, o cineasta austero e esencialista que, valéndose dun pequeno elenco de actores non profesionais e orzamentos insignificantes, artella retratos crus da sociedade francesa do seu tempo. En 1978, cun filme para televisión titulado La vie comme ça establece xa boa parte das coordenadas da súa obra. A historia de explotación e rebeldía encarnada pola súa actriz fetiche, María Luisa García, achéganos ao cotiá das vivendas HLM (Habitation à loyer modéré) das aforas de París, compoñendo un filme profético que, segundo comenta o cineasta Luc Moullet, “semella ter dito todo sobre a cuestión 25 anos antes dos acontecementos da banlieu parisina”. Mais neste filme, que para certa militancia encadraba a Brisseau como o novo cineasta realista de esquerdas, xa se introducen elementos distanciadores que provocan o estrañamento e poñen en cuestión a aparente transparencia do relato. Cun humor negro, por veces grotesco, e unha posta en escena esaxerada a man tenta, a fita encádrase na liña do Buñuel mexicano, un cinema que toma posición, mais non permite ao espectador situarse nunha posición de comodidade.

Xa na década dos oitenta, a dimensión transcendental vai gañando peso, con historias protagonizadas por personaxes traumados1 que emprenden, guiados por un titor2, unha viaxe interna e transformadora a través da ciencia e a arte, que os leva a un estado de sublimación emancipadora. O éxito comercial dalgúns destes filmes, especialmente Noce blanche (1989), permite ao cineasta emprender, xa nos anos noventa e dous mil, proxectos máis ambiciosos no que atinxe aos parámetros de produción e o seu cine, aínda sen abandonar as súas preocupacións fundamentais, muda considerablemente. Os personaxes de Brisseau arrédanse do suburbio, da marxe. A imaxe estilízase, nunha recreación panteísta da natureza (sublime en Céline) que bota man da paleta dos grandes pintores impresionistas. A procura da éxtase sitúase, en filmes como Les anges exterminateurs (2006), no plano do corpo, sempre feminino.

A presenza en escena de Brisseau, co seu andar tosco e artificioso e unha dicción propia de actor amateur, guía o filme cara a unha posta en escena espida e esencial, na liña da teoría dos “modelos” de Robert Bresson.

Ás portas da noite

O longo camiño que tivo que percorrer Jean-Claude Brisseau para chegar a La fille de nulle part precisou dunha serie de renuncias que, paradoxalmente, outorgan ao filme unha liberdade sen precedentes. O fracaso crítico e comercial de obras como À l’aventure (2008) devolveron ao cineasta parisino a unha certa marxinalidade. Para rodar La fille de nulle part conta cun equipo técnico exiguo e apenas 62.000€ de financiamento que o levan, por caso, a gravar por vez primeira en vídeo dixital ou tomar “prestados” os efectos sonoros de The Exorcist (William Friedkin, 1973) para determinadas pasaxes do filme. Ao non contar co orzamento mínimo para poder contratar actores profesionais toma unha decisión transcendental, ao situarse, por primeira vez na súa filmografía3, diante da cámara. A presenza en escena de Brisseau, co seu andar tosco e artificioso e unha dicción propia de actor amateur, guía o filme cara a unha posta en escena espida e esencial, na liña da teoría dos “modelos” de Robert Bresson, outro dos referentes explícitos do seu cinema.

Finalmente, La fille de nulle part semella marcar un punto e aparte na obra do cineasta parisino. O xogo de espellos que se establece entre o Brisseau personaxe e o Brisseau cineasta, xera un intercambio de miradas que permite ao autor reflexionar sobre o seu propio estadío vital. Un balanzo creativo crepuscular que, lonxe de calquera solemnidade, leva ao cineasta a se enfrontar aos derradeiros anos da súa existencia. Da man dos versos de Victor Hugo, cos que abre filme: “Oh, mon Dieu, ouvre-moi les Portes de la Nuit…!” 4

__________

1Case sempre menores e adolescentes cuxo trauma atopa orixe no abandono (De bruit et de fureur, 1988), a incapacidade (Un jeu brutal, 1983), ou o pasamento dos pais (Céline, 1992).

2Irrenunciable dimensión pedagóxica dun Brisseau mestre antes ca cineasta.

3Máis aló de pequenos cameos como extra, xa na inaugural La vie comme ça.

4“Oh meu Deus, ábreme as portas da noite!”, do poema “Veni, vidi, vixi”, publicado na recompilación de poemas de Victor Hugo “Les contemplations” (1856).

Comments are closed.