LONGA NOITE, de Eloy Enciso Cachafeiro

En Arraianos (2012), segundo longa de Eloy Enciso tralo documental Pic-nic (2008), o autor sorprendeu ao poñer en boca dos seus intérpretes non profesionais –habitantes da aldea fronteiriza de A Raia– o texto literal da obra de Jenaro Marinhas do Valle O bosque. Dita operación, en boa parte herdeira do traballo fílmico sobre bases literarias de Jean-Marie Straub e Danièle Huillet, non só apuntaba cara a reivindicación dos usos e modos propios daquel lugar concreto, senón que ademais habilitaba un espazo infrecuente no cinema para traballar a posta en escena a partir da palabra, a súa declamación e tamén a prolongada ausencia na pantalla da mesma.

Longa Noite, o novo filme do director lucense en compañía un equipo moi similar ao de entón, alónxase do seu propósito da etnografía, se ben non da terra, para apuntar cara un novo pasado colectivo aínda latente, o da ditadura franquista e as súas consecuencias no cotiá. Se o método escollido é en esencia similar, agora con actores provintes na súa maioría da escena teatral amateur galega, o abano de obras citadas é á forza moito maior, desde Max Aub ou Ramón Valenzuela ata cartas non publicadas de represaliados. Con isto, Enciso outorga unha hondura maior se cabe a tal metodoloxía, levada a cabo baixo a máxima straubiana de que “facer a revolución é traer ao presente cousas antigas, pero esquecidas”. Isto é, non tanto como unha descrición concreta e historicista de aqueles horrores, gravados a lume en cada palabra case baleira de xesto, como máis dun mosaico formado por sensacións e voces complementarias arredor dunha ferida social que aínda hoxe supura cuestións tras aquelas décadas de totalitarismo.

Así, a estrutura en forma de tríptico coral, dentro da súa absoluta depuración, tamén presenta unha ambición diferente, presentándose como unha viaxe hipnótica cara o epicentro da escuridade e a posibilidade do esquecemento. Estes tres episodios aparecen vertebrados pola presenza de Misha Bies Golas como Anxo, personaxe que nos créditos figura como “o retornado”, quen volve á súa localidade galega durante posguerra. No primeiro deles, inclinado a sianalr o mapa relacional que a contenda deixou no día a día da localidade, o rostro e a palabra son protagonistas absolutos, pero quen a enuncian e intercambian no primeiro plano nunca comparten encadre. Tan só os cortes de montaxe conectan, de forma moi elocuente, estes breves encontros humanos, deixando entrever a imposibilidade dun vínculo satisfactorio. Por contraste, o capítulo posterior comeza a plasmar o camiño dese “retornado” como unha inmersión sensorial na noite do título, cando, mediante a longa testemuña de Celsa (Nuria Lestegás), a opresión e o horror concrétanse nun grao maio. Para terminar, o terceiro acto, de esencia aínda máis tenebrosa, separa a voz, presente en off, do corpo errante, e penetra nas profundidades do bosque como abismo equiparable a esa noite sen fin que seguiu á ditadura. Coa palabra rota da súa figura, o protagonista xa non é máis que unha silueta entre árbores, coa soidade do refuxio e a evocación como únicas compañeiras.

Esta gramática visual limpa e pausada de Enciso permite contemplar de forma cristalina, dunha secuencia a outra e entre os tres bloques, a perturbadora dinámica social subxacente nunha sociedade como a franquista, onde o hipotético regreso inicial de Anxo convértese en sixilosa fuxida cara ese burato que culmina o filme. Resulta capital nisto a impecable fotografía nocturna, unha vez máis, de Mauro Herce, que entre outros logros consegue amosar a estación de Lugo como se se tratara dunha das que poboan Les rendez-vous d’Anna (Chantal Akerman, 1978), así como o corte preciso de Patrícia Saramago –montadora de todos os traballos recentes de Rita Azevedo Gomes–, desde o imposible encontro das primeiras escenas ata a soiedade absoluta do fuxido no acto final. Esta inmersión no bosque, con toques fantasmagóricos, e a carta do preso escoitada case como se fose un susurro da súa alma, despexa calquera dúbida sobre as intencións de Longa Noite de formar un cadro fragmentario, baleiro de historicismo e psicoloxía estridente, arredor da memoria da Guerra Civil Española. Un que apela, mediante a triste sequedade da súas imaxes e sons, á imposibilidade dunha dialéctica clásica entre vencedores e vencidos –nel non hai gañadores–, pero onde prevalece ante todo o estoicismo de quen sucumbiron entón e aínda teñen que soportar o matra que convida a esquecer tal horror.

Non hai artigos relacionados.

Comments are closed.