Os días afogados, de César Souto e Luis Avilés

8-2-1992

no caer da noite

a desaparición traza

un cuxo que anda escapado

do ceo

da terra

auga

na testa

unha pota chea de louza

amplifica o dioivo

cando a imaxe

deturpa a realidade

o poema non admite

engano nin reliquias

toda a resistencia

non permitirá que volvas

auga a través

por moita luz

que deixaras prendida

De Dores Tembrás, en Auga a través (Apiario, 2016)

Dende a data que abre este poema de Dores Tembrás1 ata a da filmación d’Os días afogados (Luis Avilés, César Souto, 2016) pasaron máis de vinte anos. Ese día inicial dos noventa remítenos a un momento fatídico na vida dos veciños de Buscalque e Aceredo, aldeas de Ourense anegadas pola construción do embalse de Lindoso nesa triste xornada. Nese intre perderon unha vida para resucitar nalgún outro lugar, mais a pantasma dos seus días pasados sempre habitará asolagada baixo a auga. Isto é o que conta un filme que lidia coa materia mesma do cinema: o paso do tempo. Moitas películas se teñen preguntado como abordar esta cuestión. O documental pode cuestionar a relectura de vellas imaxes de momentos pretéritos dun xeito máis ou menos reportaxeado, pode actuar como captor de memoria dende o diario en imaxes, ou relacionarse con este pasado dende a comparación dun presente filmado. En esencia, todo se trata de representación e montaxe.

Por non poñernos exquisitos en termos filosóficos, digamos que Os días afogados combina as tres aproximacións citadas cun equilibrio que o converte nun filme amable con todo tipo de espectador á par que esixinte coas tradicións que manexa. Dunha banda, rescata material das televisións sobre o momento do asolagamento para mostrar aos espectadores como se relatou o acontecemento de cara a opinión pública nese momento. Non hai unha reconstrución pormenorizada dos feitos nin unha voz en off que dite o relato. Preténdese ante todo ser o máis respectuoso posible con estas fontes e confrontalas coa segunda vertente do filme: os diarios filmados dos veciños. Conscientes de estar a capturar unha realidade que podía desaparecer en calquera momento, varias persoas destas localidades gravaron algúns momentos das súas vidas dos anos sesenta en diante. Isto achega preto de tres décadas de documentación persoal que, ademais, outorgan á cinta unha visión técnica do paso do tempo a través dos formatos caseiros cambiantes, o que, combinado coa textura televisiva, dá ao filme un aspecto visual moi interesante. Alén do técnico, estas dúas variantes do cinema de arquivo, unha máis na tradición do xornalismo, outra na do diario, proporcionan unha información esencial á hora de entender a idiosincrasia do lugar e, en particular, o sentimento de rabia e impotencia ante a imposible loita que libraron.

O que torna o filme máis humano é a terceira pata deste proxecto, a da captura do tempo presente para evocar o pasado. Mediante os rexistros actuais das vilas asolagadas, acompañados do veciño que filmou boa parte destas imaxes, asistimos a un relato oral da memoria do lugar que complementa o das outras filmacións. O fogar, onde estaba esa cheminea ante a que un sentaba a ler, xa non é máis ca un muro que asoma por entre o barro e unhas silveiras. O que capta a cámara e iso, nada máis. O que se conta é outra historia, e aí nace a evocación, como a do barbeiro que en Shoah (Claude Lanzmann, 1985) é capaz de crear unha viva imaxe do terror sen mostralo. É nesta importantísima cuestión cinematográfica, no contraste e equilibrio entre o evocado e o representado, onde Os días afogados atopa o seu corazón e se convirte nun gran filme. A guinda pona unha escena final na que os directores confrontan aos veciños coa imaxes recuperadas na súa investigación. Os sentimentos afloran, e Avilés e Souto deciden, moi respectuosamente, filmar os rostros desas persoas que vimos nas imaxes. Eses mapas faciais, coma no Shirin (2008) de Abbas Kiarostami – só que aquí non hai unha actriz coma Juliette Binoche, todo é real – emocionan e redondean un filme que sabe tratar, coma poucos, a cuestión do paso do tempo. Xa o dixo Andrei Tarkovski: “En que reside a natureza dunha arte fílmica propia dun autor? En certo sentido, podería dicirse que é esculpir o tempo. Do mesmo xeito que un escultor adiviña no seu interior as contornas da súa futura escultura sacando máis tarde todo o bloque de mármore, de acordo con ese modelo, tamén o artista cinematográfico aparta do enorme e informe complexo dos feitos vitais todo o innecesario, conservando só o que será un elemento da súa futura película, un momento imprescindible da imaxe do artista, a imaxe total”2. Souto e Avilés achegan grandes momentos desa imaxe total n’Os días afogados, a súa escolla e cicelado dos treitos de memoria axeitados dan na clave; e penso que ese é o maior piropo que se pode dirixir a un artista.

_________

1A escritora vén de editar esta poemario en Apiario, atravesada polo visionado do filme criticado, que se lanza estes días, canda a estrea da película o 16 de setembro.

2Tarkovski, Andrei, Esculpir en el tiempo, Rialp, 1991. pp. 82-83

Comments are closed.